و اعبد ربّك حتّی یأتیك الیقین.
و پروردگارت را عبادت كن تا یقین (مرگ) فرا رسد.«حجر / 99»
دستور به پیامبر می‌دهد كه دست از عبادت پروردگارت در تمام عمر برمدار و همواره او را بندگی كن تا یقین فرا رسد «اعبد ربك حتی یأتیك الیقین.»
معروف و مشهور در میان مفسران این است كه منظور از (یقین) در اینجا مرگ است و به این جهت مرگ، یقین نامیده شده كه یك امر مسلم است، در هر چیز شك كند در مرگ نمی‌تواند تردید به خود راه دهد.
و یا اینكه به هنگام مرگ پرده‌ها كنار می‌رود و حقایق در برابر چشم آشكار می‌شود و حالت یقین برای او پیدا می‌گردد. در سوره مدثر آیه (46 ـ 47) از قول دوزخیان می‌خوانیم:
و كنا نكذب بیوم الدین حتی أتانا الیقین (ما همواره روز رستاخیز را تكذیب می‌كردیم تا اینكه یقین (مرگ ما) فرا رسید).
از اینجا روشن می‌شود كه آن چه از بعضی از صوفیه نقل شده كه آیه‌ فوق را دستاویزی برای ترك عبادت قرار داده‌اند و گفته‌اند آیه می‌گوید: عبادت كن تا زمانی كه یقین فرا رسد، بنابراین بعد از حصول یقین نیازی به عبادت نیست! گفتار بی‌اساس و بی‌پایه‌ای است، چرا كه اوّلاً: به شهادت بعضی از آیات قرآن كه در بالا اشاره كردیم یقین به معنی مرگ است، كه هم برای مؤمنان و هم برای دوزخیان، برای همه خواهد بود.
ثانیاً: مخاطب به این سخن، پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ است، و مقام یقین پیامبر و همه محرز است آیا كسی می‌تواند ادعا كند كه دارای مقام یقین از نظر ایمان نبوده است و ثالثاً: تواریخ متواتر نشان می‌دهد كه پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ تا آخر ساعات عمرش عبادت را ترك نگفت و علی ـ علیه السّلام ـ در محراب عبادت كشته شد، و همچنین سایر امامان.[1]

---

[1] . تفسیر نمونه، ج 10، ص 143.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: تا آخر عمر در حال نماز باشیم،

و العصر ـ به عصر سوگند«عصر ، 1» در ابتدای این سوره با قسم تازه‌ای روبرو می‌شویم، می‌فرماید:(به عصر سوگند)، (و العصر). واژه (عصر) در اصل به معنی (فشردن) است و سپس به وقت عصر اطلاق شده، به خاطر اینكه برنامه‌ها و كارهای روزانه در آن پیچیده و فشرده می‌شود. سپس این واژه به معنی مطلق (زمان) و دوران تاریخ بشر یا بخشی از زمان مانند عصر ظهور اسلام و قیام پیغمبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ و امثال آن استعمال شده است، لذا در تفسیر این سوگند مفسران احتمالات زیادی داده‌اند: بعضی آن را ناظر به (نماز عصر) شمرده‌اند به خاطر اهمیت ویژه‌ای كه در میان نمازها دارد زیرا آنها (صلاه وسطی) را كه در قرآن روی آن تأكید خاصی به عمل آورده نماز عصر می‌دانند.[1] [1] . سوره عصر آیه 1، تفسیر نمونه، ج 27، ص 292، 293، 294 و المیزان ج 20 ص 818.

طبقه بندی: احکام، نماز،
برچسب ها: اشاره به نماز عصر،

فان خفتم فرجالاً او ركباناً فاذا امنتم فاذكروا الله كما علّمكم مالم تكونوا تعلمون.
و اگر (به خاطر جنگ یا خطر دیگری) بترسید نماز را در حال سواره و یا پیاده انجام دهید، امّا به هنگامی كه امنیت خود را باز یافتید خدا را یاد كنید نماز را به صورت معمولی بخوانید آنچنان كه به شما تعلیم داد چیزهایی را كه نمی‌دانستید.«بقره ، 239»
رجال در اینجا جمع (راجل) به معنی پیاده است و (ركبان) جمع (راكب) به معنی سواره است، یعنی شما به هنگام ترس از دشمن در میدان نبرد یا مانند آن می‌توانید نماز را در حالتی كه پیاده یا سواره، در حال حركت و فعالیّت هستید انجام دهید.
در این آیه تأكید شده است كه حتّی در سخت‌ترین شرائط همانند صحنه جنگ نباید نماز را ترك كنید با این تفاوت كه اگر در معرض خطر قرار گرفته باشید، بسیاری از شرائط نماز همچون رو به قبله بودن، و انجام ركوع و سجود به طور متعارف، و امثال آن ساقط می‌گردد، و می‌توانید ركوع و سجود را با ایماء و اشاره بجا آورید.
چنانكه نقل شده است كه امیر المؤمنان ـ علیه السّلام ـ در بعضی از جنگها دستور می‌داد تا هنگام جنگ با ایماء و اشاره نماز بخوانند.[1]و نیز در حدیث دیگری وارد شده است كه: (ان النبی ـ صلّی الله علیه و آله ـ صلّی یوم الاحزاب ایمائاً) :پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در جنگ احزاب با اشاره نماز خواند.
و نیز امام كاظم ـ علیه السّلام ـ در پاسخ این سؤال كه اگر شخصی گرفتار حیوان درنده‌ای شود و نتواند كوچكترین حركتی به خود دهد، وقت نماز هم تنگ شده باشد چه وظیفه‌ای دارد؟ فرمود: با همان وضعی كه دارد باید نماز بخواند گرچه پشت به قبله باشد.[2]
ممكن است كسانی تصور كنند كه اصرار و تأكید درباره نماز، تا این حدّ یك نوع سخت‌گیری محسوب می‌شود و شاید انسان را از وظایف خطیری كه برای دفاع از خود در چنین لحظات دارد غافل سازد.
در حالی كه این یك اشتباه بزرگ است معمولاً انسان در این حالات بیش از هر چیز نیازمند به تقویت روحیه دارد، و اگر ترس و وحشت و ضعف روحیه بر او غلبه كند شكست او تقریباً قطعی خواهد بود، چه عملی بهتر از نماز و پیوند با خدایی كه فرمانش در تمام جهان هستی نافذ است و همه چیز در برابر اراده او سهل و آسان است، می‌تواند روحیه سربازان مجاهد یا كسانی كه مواجه با خطری شده‌اند، تقویت كند؟ گذشته از شواهد فراوانی كه در مجاهدات مسلمین صدر اوّل دیده می‌شود، در اخبار مربوط به جنگ چهارم مسلمانان با صهیونیستها كه در رمضان امسال (1393 هجری قمری) روی داد می‌خوانیم كه توجّه سربازان اسلام به نماز و مبانی اسلام، اثر فوق العاده‌ای در تقویت روحی آنها و پیروزی بر دشمن داشت.
فاذا امنتم فاذكرو الله كما علمكم مالم تكونوا تعلمون.
این قسمت از آیه خاطر نشان می‌سازد، كه خواندن نماز به صورت نماز خوف و در حال راه رفتن و سواره، مخصوص حالت ترس و خوف است، امّا هنگامی كه امنیت باز گردد و آرامش حاصل شود باید نماز را به همان صورت عادی خواند، «فاذا امنتم فاذكرو الله».
سپس اضافه می‌كند كه خداوند، بسیاری از چیزها كه نمی‌دانستید به شما تعلیم كرد، و از جمله طرز نماز خواندن در حالت امن و خوف. روشن است كه شكرانه این تعلیم همان است كه بر طبق آن عمل شود، و هر دستوری در جای خود انجام گردد .
«كما علمكم مالم تكونوا تعلمون».[3]
در تفسیر المیزان آمده:
اگر ترس ندارید بر نمازها محافظت كنید و اگر ترس دارید به هر اندازه‌ای می‌توانید پیاده یا سواره، ایستاده یا در حال حركت و این همان نماز خوف است.
حرف فاء در جمله فاذا امنتم... برای تفریح است، یعنی محافظت بر نمازها به كلی ساقط نمی‌شود چنانچه ترسی ندارید و محافظت برایتان امكان دارد واجب است آن را رعایت كنید و چنانچه برایتان دشوار است به هر اندازه‌‌ای امكان دارد محافظت كنید و اگر ترستان مرتفع شد و مجدداً ایمن شدید وجوب برمی‌گردد و باید یاد خدا كنید.
خدا را یاد كنید یادی كه همانند نمازی باشد كه در حال امن بر شما واجب است و آن را در ضمن سایر دستورات دینی به شما تعلیم داده است.[4]
ـ در همین كتاب از امام صادق ـ علیه السّلام ـ روایت كرده كه فرمود: هر گاه در سرزمین خوفناكی بودی و بیم درنده یا راهزنی داشتی نماز را در همان حالی كه بر مركب سواری می‌‌گزاری.
از امام باقر ـ علیه السّلام ـ روایت كرده كه فرمود: كسی كه از راهزنانی می‌ترسد نماز را روی مركب با اشاره بگذارد.[5]
روایت شده كه علی ـ علیه السّلام ـ در لیله الهریر (در جنگ صفین شبی كه تا صبح نبرد ادامه داشت به نام (لیله الهریر) نامیده شده است) پنج نماز را با اشاره خواند و بعضی گفته‌اند كه با تكبیر خواند.
و نیز نقل شده است كه رسول اكرم در روز احزاب نماز را با اشاره به جا آورد.[6]

---

[1] . تفسیر نور الثقلین.
[2] . وسائل الشیعه، ج 5، ابواب صلوه الخوف.
[3] . تفسیر نمونه، ج 2، ص 146 و 147 ـ 148.
[4] . المیزان، ج 2، ص 348.
[5] . المیزان. ج 2، ص 367.
[6] . مجمع البیان. ج 3، ص 58.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: ترك نكردن نماز حتّی در صحنه جنگ،

نماز و شكرگزاری انّا اعطیناك الكوثر فصلّ لربّك و انحر
به خاطر شكرانه عطایای ما برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی كن.«كوثر ، 1 و 2»
نخست خداوند می‌فرماید: ما به تو كوثر عطا كردیم.
این نعمت عظیم و خیر فراوان شكرانه عظیم لازم دارد، هر چند شكر مخلوق هرگز حق نعمت خالق را ادا نمی‌كند، بلكه توفیق شكرگزاری خود نعمت دیگری است از ناحیه او لذا می‌فرماید: اكنون چنین است فقط برای پروردگارت نماز بخوان، قربانی كن.
بخشنده نعمت او است، بنابراین نماز و عبادت و قربانی كه آن هم نوعی عبادت است برای غیر او معنی ندارد.
عبادت خدا به صورت نماز باشد یا قربانی كردن
این در برابر اعمال مشركان است كه برای بتها سجده و قربانی می‌كردند در حالی كه نعمتهای خود را از خدا می‌دانستند و به هر حال تعبیر لربك دلیل روشنی است بر مسأله‌ لزوم قصد قربت در عبادات.[1]
امر نماز متفرع بر جمله (انا اعطیناك الكوثر) شده از باب شكر نعمت است و چنین معنی می‌دهد حال كه ما بر تو منت نهادیم و خیر كثیرت دادیم این نعمت بزرگ را با نماز شكرگزاری كن.

---

[1] . تفسیر نمونه، ج 27، صص 372 ـ 373.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: نماز و شكرگزاری،

و الذّین یمسّكون بالكتاب و اقاموا الصّلوه انّا لا نضیع اجر المصلحین.
و آنها كه به كتاب (خدا) تمسّك جویند و نماز را برپا دارند (پاداش بزرگی خواهند داشت زیرا) ما پاداش مصلحان را ضایع نخواهیم كرد. «اعراف ، 170»
و این كه می‌بینیم از میان فرمانهای خدا مخصوصاً روی نماز تكیه شده است به خاطر آن است كه نماز واقعی پیوند انسان را با خدا چنان محكم می‌كند كه در برابر هركار و هر برنامه او را حاضر و ناظر و مراقب اعمال خویش می‌بیند و این همان است كه در آیات دیگر از آن تعبیر به تأثیر نماز در دعوت به امر به معروف و نهی از منكر شده است و ارتباط این موضوع با اصلاح جامعه‌ انسانی روشنتر از آن است كه نیاز به بیان داشته باشد.[1]
و اگر از میان همه اجزاء دین تنها اقامه نماز را ذكر كرد برای شرافتی بود كه نماز بر سایر اجزاء دین دارد، چون نماز ركن دین است، به وسیله نماز یاد خدا و خضوع در برابر او كه جان همه شرایع دینی است حفظ می‌شود.[2]

---

[1] . تفسیر نمونه، ج 6، ص 435 - 436 ـ سوره‌ی اعراف، آیه‌ی 170.
[2] . المیزان، ج 8 ص 440.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: پاداش نماز،

محمّد رسول الله و الّذین معه اشدّاء علی الكفّار رحماء بینهم تریهم ركّعاً سجّداً یبتغون فضلاً من الله و رضواناًُ سیماهِهِم فی وجوهم من اثر السّجود.
محمّد فرستاده خدا است و كسانی كه با او هستند در برابر كفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند، پیوسته آنها را در حال ركوع و سجود می‌بینی، آنها همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند، نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است. (فتح ، 29)
محمّد ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرستاده خدا است.
ـ اوصاف ظاهر و باطن و عواطف و افكار و اعمال آنها (یارانش) را طی پنج صفت بیان كند.
1ـ كسانی كه با او هستند در برابر كفار شدید و محكم هستند.
2ـ در میان خود رحیم و مهربانند.
3ـ پیوسته در حال ركوع و سجود می‌بینی و همواره به عبادت خدا مشغولند.
ـ این تعبیر عبادت و بندگی خدا را كه با دو ركن اصلیش ركوع و سجود ترسیم شده به عنوان حالت دائمی و همیشگی آنها ذكر می‌كند.
عبادتی كه رمز تسلیم در برابر فرمان حقّ و نفی كبر و خودخواهی و غرور از وجود انسان است.
4ـ چهارمین توصیف كه از نیّت پاك و خالص آنها بحث می‌كند، می‌فرماید آنها همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند.
ـ نه برای تظاهر و ریا قدم برمی‌دارند و نه انتظار پاداش از خلق خدا دارند بلكه چشمشان تنها به رضا و فضل او دوخته شده و انگیزه حركت آنها در تمام زندگی همین است و بس.
در پنجمین توصیف، از ظاهر آراسته و نورانی آنها بحث كرده می‌گوید نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است.
ـ در حدیثی از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نیز آمده است كه در تفسیر این جمله فرمود (النهر فی الصّلاه) منظور بیدار ماندن در شب برای نماز خواندن است (كه آثارش در روز در چهره آنها نمایان است).[1]
ـ مراد به این كه فرمود مؤمنین را راكع و ساجد می‌بینی این است كه مؤمنین نماز می‌خوانند و كلمه (تراحم) استمرار را می‌رساند و حاصل معنای جمله این است كه مؤمنین مستمر در خواندن نمازند.
ـ سجده آنان برای خدا و تذلل و تختع برای او است و این سجده در چهره آنان اثری گذاشته و آن اثر سیمای خشوع برای خداست كه هر كس ایشان را ببیند با آن سیماء ایشان را می‌شناسد و قریب به این معنا روایتی است كه امام صادق ـ علیه السّلام ـ درباره‌ آن فرموده: (منظور شب زنده‌داری به نماز است).
ـ بعضی از مفسرین گفته‌اند مراد از سیما اثر خاكی است كه در پیشانی دارند چون مؤمنین همواره بر خاك سجده می‌كنند نه بر فرش و جامه.
بعضی دیگر گفته‌اند مراد سیمای مؤمنین در روز قیامت است كه محل سجده آنان در آن روز مانند چراغ می‌درخشد و نور می‌دهد.[2]

---

[1] . تفسیر نمونه، ج 23، ص 114 ـ 115.
[2] . تفسیر المیزان، ج 18ـ ص 473 ـ 474.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: ركوع و سجود یاران پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ، رکوع و سجود یاران پیامبر،

پوشش بدن در نماز مسأله 788
مرد باید در حال نماز ، اگر چه كسی او را نمیبیند عورتین خود را بپوشاند . و بهتر است از ناف تا زانو را هم بپوشاند .
مسأله 789
زن باید در موقع نماز ، تمام بدن حتی سر و موی خود را بپوشاند ولی پوشاندن صورت به مقداری كه در وضو شسته میشود و دستها تا مچ و پاها تا مچ پا لازم نیست . اما برای آن كه یقین كند كه مقدار واجب را پوشانده است ، باید مقداری از اطراف صورت و قدری پائین‌تر از مچ را هم بپوشاند .
مسأله 790
موقعی كه انسان قضای سجده فراموش شده یا تشهد فراموش شده را به جا میآورد ، بلكه بنابر احتیاط واجب در موقع سجده سهو هم ، باید خود را مثل موقع نماز بپوشاند .
مسأله 791
اگر انسان عمدا ، در نماز عورتش را نپوشاند ، نمازش باطل است ، بلكه اگر از روی ندانستن
مسأله هم باشد بنابر احتیاط واجب باید نمازش را دوباره بخواند .
مسأله 792
اگر در بین نماز بفهمد كه عورتش پیدا است ، باید آن را بپوشاند و چنانچه پوشاندن عورت زیاد طول بكشد احتیاط واجب آن است كه نماز را تمام كند و دوباره بخواند ، ولی اگر بعد از نماز بفهمد كه در نماز عورت او پیدا بوده ، نمازش صحیح است .
مسأله 793
اگر در حال ایستاده لباسش عورت او را میپوشاند ولی ممكن است در حال دیگر ، مثلا در حال ركوع و سجود نپوشاند ، چنانچه موقعی كه عورت او پیدا میشود ، به وسیله‌ای آنرا بپوشاند ، نماز او صحیح است . ولی احتیاط مستحب آن است كه با آن لباس نماز نخواند .
مسأله 794
انسان میتواند در نماز خود را به علف و برگ درختان بپوشاند ولی احتیاط مستحب آن است موقعی خود را با اینها بپوشاند كه چیز دیگری نداشته باشد .
مسأله 795
اگر غیر از گل هیچ چیز ندارد كه در نماز خود را بپوشاند ، گل ساتر نیست و میتواند برهنه نماز بخواند .
مسأله 796
اگر چیزی ندارد كه در نماز خود را با آن بپوشاند چنانچه احتمال دهد كه پیدا میكند ، بنابر احتیاط واجب باید نماز را تأخیر بیندازد ، و اگر چیزی پیدا نكرد ، در آخر وقت مطابق وظیفه‌اش نماز بخواند .
مسأله 797
كسی كه میخواهد نماز بخواند ، اگر برای پوشاندن خود حتی برگ درخت و علف نداشته باشد و احتمال ندهد ، كه تا آخر وقت چیزی پیدا كند كه خود را با آن بپوشاند ، در صورتی كه نامحرم او را میبیند باید نشسته نماز بخواند و عورت خود را با ران خود بپوشاند . و اگر كسی او را نمیبیند ، ایستاده نماز بخواند و جلوی خود را با دست بپوشاند و در هر صورت ركوع و سجود را با اشاره انجام میدهد و برای سجود سر را قدری پائین‌تر می‌آورد.


طبقه بندی: نماز، احکام،
برچسب ها: پوشش بدن در نماز،